Sądowy spór o wadliwy produkt: nowe ułatwienia dla konsumentów

Nowa dyrektywa Unii Europejskiej 2024/2853 z 23 października 2024 roku zmieni fundamentalnie zasady dochodzenia roszczeń za wadliwe produkty, wprowadzając znaczące ułatwienia dla konsumentów w sporach sądowych. Zmiany będą dotyczyć produktów wprowadzonych do obrotu lub oddanych do użytku po 9 grudnia 2026 roku na terenie Unii Europejskiej.

Dlaczego nowa dyrektywa była konieczna?

Obecne przepisy prawa cywilnego zostały sformułowane przede wszystkim z myślą o produktach materialnych, takich jak urządzenia mechaniczne czy sprzęt AGD. Jednak współczesny rynek zmienia się dynamicznie — konsumenci coraz częściej nabywają oprogramowanie, aplikacje mobilne, produkty cyfrowe i rozwiązania wykorzystujące sztuczną inteligencję. W takich przypadkach problem nie polega na braku podstaw odpowiedzialności producenta, lecz na braku dostępu poszkodowanego do informacji pozwalających tę odpowiedzialność wykazać.

Kluczowe informacje dotyczące konstrukcji produktu, jego aktualizacji, działania algorytmów czy cyberbezpieczeństwa pozostają wyłącznie w dyspozycji producenta. Konsument, który doznał szkody na skutek wadliwości oprogramowania lub systemu AI, ma gigantyczne trudności w udowodnieniu przed sądem, że produkt rzeczywiście był wadliwy i że to właśnie ta wadliwość spowodowała jego stratę finansową czy osobistą.

Główne ułatwienia dla konsumentów w nowej procedurze

Prawo do ujawnienia dowodów

Pierwsze i najważniejsze ułatwienie polega na tym, że na wniosek poszkodowanego konsumenta pozwany producent będzie miał obowiązek ujawnienia istotnych dla postępowania dowodów w sposób przystępny. Jeśli producent odmówi ujawnienia takich dowodów bez uzasadnionego powodu, sąd będzie mógł przyjąć domniemanie wadliwości produktu.

To rozwiązanie ma kluczowe znaczenie w sporach dotyczących produktów cyfrowych i systemów AI, gdzie konsument zwyczajnie nie ma dostępu do dokumentacji technicznej, kodu źródłowego czy logów działania algorytmów.

Domniemania dotyczące wadliwości i związku przyczynowego

Nowa dyrektywa wprowadza system domniemań, które będą ułatwiać konsumentom wykazanie swojej racji:

Domniemanie wadliwości produktu — sąd będzie mógł uznać produkt za wadliwy, jeśli:

• Powód wykaże, że produkt nie spełnia wymogów bezpieczeństwa wynikających z regulacji unijnych lub krajowych, albo
• Powód wykaże, że szkoda została spowodowana oczywistym nieprawidłowym działaniem produktu, a producent nie przedstawi dowodów na żądanie powoda.

Domniemanie związku przyczynowego — jeśli powód uprawdopodobni wadliwość produktu lub związek przyczynowy, sąd będzie mógł skorzystać z domniemania, że to właśnie wadliwość produktu spowodowała szkodę, szczególnie gdy sprawa ma dużą złożoność techniczną lub naukową, a konsument ma nadmierne trudności w wykazaniu tego związku.

Obniżenie standardu dowodowego

W sprawach o dużej złożoności technicznej lub naukowej (takich jak spory dotyczące innowacyjnych wyrobów medycznych czy modeli sztucznej inteligencji) sąd będzie mógł uznać za ustalone, że produkt jest niebezpieczny lub że szkoda została wyrządzona w jego następstwie, jeśli powód jedynie uprawdopodobni te fakty — zamiast wymagać pełnego dowodu.

Standard uprawdopodobnienia jest znany polskiemu postępowaniu cywilnemu i oznacza, że powód musi wykazać, że jego twierdzenie jest bardziej wiarygodne niż jego zaprzeczenie, ale nie musi osiągnąć pewności absolutnej.

Jakie produkty będą objęte nowymi zasadami?

Kategoria produktu	Zakres obowiązywania	Przykłady
Produkty materialne	Jak dotychczas	Urządzenia, pojazdy, meble
Oprogramowanie	Nowe — pełne objęcie	Aplikacje mobilne, programy komputerowe, systemy operacyjne
Produkty cyfrowe	Nowe — pełne objęcie	E-booki, gry cyfrowe, pliki produkcyjne
Sztuczna inteligencja	Nowe — pełne objęcie	Chatboty, systemy rekomendacyjne, algorytmy decyzyjne
Usługi cyfrowe	Nowe — jako składnik produktu	Aktualizacje, modernizacje, cyberbezpieczeństwo, integracja z innymi produktami

Co to oznacza dla konsumentów?

Nowe przepisy stanowią przełom w ochronie konsumentów w erze cyfryzacji i sztucznej inteligencji. Dotychczasowe prawo odpowiedzialności za produkt praktycznie nie działało w przypadku spraw dotyczących oprogramowania czy AI — teoretycznie konsument miał prawo do odszkodowania, ale praktycznie było ono niemożliwe do wyegzekwowania.

Nowe domniemania i ułatwienia dowodowe nie stanowią uprzywilejowania konsumenta, lecz próbę przywrócenia równowagi między stronami sporu. Producent ma dostęp do wszystkich informacji technicznych o swoim produkcie, a konsument ich nie posiada. Bez takich instrumentów odpowiedzialność za produkt w wielu przypadkach miałaby charakter wyłącznie teoretyczny.

Należy podkreślić, że konsument nadal będzie musiał wykazać wadliwość produktu i szkodę, w tym jej rozmiar oraz związek przyczynowy między wadliwością a szkodą. Nowe przepisy nie zwalniają go z tego obowiązku — jedynie ułatwiają jego wykonanie, szczególnie w sprawach techniczne skomplikowanych.

Kiedy nowe przepisy wejdą w życie?

Dyrektywa UE 2024/2853 ma być wdrożona do krajowego porządku prawnego poprzez zmianę Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego. Projekt zmian przygotowała Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego. Nowe zasady odpowiedzialności będą dotyczyć produktów wprowadzonych do obrotu lub oddanych do użytku po 9 grudnia 2026 roku.

Do tego czasu obowiązywać będą dotychczasowe przepisy, które w praktyce utrudniają konsumentom dochodzenie roszczeń za szkody wyrządzone przez produkty cyfrowe i systemy AI. Warto jednak już teraz być świadomym zmian, które nadchodzą, i przygotować się do nowych możliwości ochrony swoich praw jako konsumenta.